شماره پنجاهودوم | پرونده ممیزی و توقیف کتاب «آینده در قلمرو اسلام»
در پنجاهودومین شماره، یکی از پروندههای مربوط به تاریخ نشر و سانسور در دوره پهلوی مورد بررسی قرار گرفته است؛ پرونده مکاتبات صورتگرفته درباره ممیزی و توقیف کتاب «آینده در قلمرو اسلام»، ترجمه سیدعلی خامنهای، که همزمان با برگزاری مراسم تشییع پیکر مطهر رهبر شهید، حضرت آیتاللهالعظمی سیدعلی خامنهای(ره)، برای معرفی انتخاب شده است.
به گزارش روابطعمومی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، مجموعه «در قاب یک سند» با هدف معرفی و بازشناسی اسناد مهم، تاریخی و گاه مغفولمانده موجود در گنجینه آرشیو ملی ایران طراحی شده است. در هر شماره از این مجموعه، یکی از اسناد، رویدادها یا پروندههای شاخص آرشیوی معرفی میشود و زمینههای تاریخی، اجتماعی و فرهنگی آن برای مخاطبان تبیین میشود.
پنجاهودومین شماره این مجموعه، همزمان با برگزاری مراسم تشییع پیکر مطهر رهبر شهید، حضرت آیتاللهالعظمی سیدعلی خامنهای(ره)، به معرفی پروندهای با عنوان «مکاتبات صورتگرفته در خصوص ممیزی و توقیف کتاب آینده در قلمرو اسلام، ترجمه سیدعلی خامنهای» اختصاص دارد.
آیتالله سیدعلی خامنهای(ره) در سال ۱۳۱۸ هجری شمسی متولد شد و دروس عالی فقه، اصول و فلسفه را در حوزههای علمیه مشهد، نجف و قم نزد استادانی همچون آیتالله سیدحسین بروجردی، سیدمحسن حکیم، سیدابوالقاسم خویی، سیدمحمود شاهرودی، حاج شیخ مرتضی حائری یزدی، سیدمحمد محقق داماد، علامه سیدمحمدحسین طباطبایی و امام خمینی(ره) فرا گرفت.
با آغاز نهضت امام خمینی(ره)، ایشان به یکی از چهرههای اصلی مبارزه با رژیم پهلوی تبدیل شد و به سبب فعالیتهای سیاسی خود، چندین بار بازداشت و مدتی نیز به ایرانشهر و جیرفت تبعید شد. برگزاری جلسات تفسیر قرآن و تبیین اندیشههای اسلامی و انقلابی در مشهد، از دیگر فعالیتهای ایشان در این دوره بود که در هدایت طلاب، دانشجویان و جوانان نقش مؤثری داشت.
آیتالله خامنهای افزون بر فعالیتهای سیاسی، در حوزههای علوم دینی، ادبیات و تاریخ معاصر نیز صاحبنظر بود و آثار متعددی در زمینه تفسیر قرآن، تاریخ اسلام و معارف اسلامی تألیف یا ترجمه کرد.
کتاب «آینده در قلمرو اسلام»، ترجمه فارسی اثر سید قطب با عنوان اصلی «المستقبل لهذا الدین» است که به قلم سیدعلی خامنهای به زبان فارسی برگردانده شد. نویسنده در این اثر میکوشد اسلام را دینی جامع و نظامی کامل برای ساماندهی زندگی فردی، اجتماعی و سیاسی انسان معرفی کند و در عین حال، برداشتهای محدود از دین و نظریه جدایی دین از سیاست را مورد نقد قرار دهد.
در این کتاب، مکاتب رقیب، بهویژه کمونیسم و تمدن غرب، نیز بررسی و نقد شدهاند. نویسنده معتقد است این نظامهای فکری و سیاسی از پاسخگویی به نیازهای اساسی و آینده بشر ناتواناند و در مقابل، اسلام از ظرفیت لازم برای هدایت، ساماندهی و اداره جامعه انسانی در ابعاد گوناگون برخوردار است.
پس از انتشار کتاب در سال ۱۳۴۵ در چاپخانه خراسان مشهد، دستگاه امنیتی حکومت پهلوی بهسرعت به آن واکنش نشان داد. سازمان اطلاعات و امنیت کشور، ساواک، در ۱۱ تیر همان سال طی نامهای به وزارت فرهنگ، کتاب را حاوی مطالبی «خلاف مصلحت» معرفی کرد و خواست در صورت انتشار بدون دریافت مجوز، از توزیع آن جلوگیری و نتیجه اقدامات به ساواک گزارش شود.
این اقدام نشان میدهد که ساواک تنها به کنترل فعالیتهای سیاسی اکتفا نمیکرد، بلکه نظارت بر حوزه نشر و تولید اندیشه را نیز بخشی از مأموریت امنیتی خود میدانست و با استفاده از سازوکارهای اداری، سیاست سانسور را از طریق دستگاههای فرهنگی دنبال میکرد.
در ادامه این روند، ادارهکل نگارش وزارت فرهنگ برای بررسی محتوای کتاب، خواستار ارسال نسخهای از آن شد. اندکی بعد، وزارت فرهنگ در ۲۵ تیر ۱۳۴۵ طی مکاتبهای با شهربانی کل کشور، جلوگیری از توزیع کتاب را درخواست کرد. در پی این مکاتبه، شهربانی کل کشور به تمامی شهربانیها ابلاغ کرد تا نسبت به جمعآوری نسخههای کتاب اقدام کنند.
بر اساس گزارشهای موجود در پرونده، در نتیجه این اقدامات، ۷۰۰ جلد از کتاب که در چاپخانه خراسان نگهداری میشد، توقیف و ضبط شد و همزمان دو نفر نیز در ارتباط با انتشار و توزیع آن دستگیر شدند.
توالی این مکاتبات نشان میدهد که فرایند سانسور در دوره پهلوی تنها نتیجه تصمیم یک نهاد نبود، بلکه با همکاری و هماهنگی ساواک، وزارت فرهنگ و شهربانی انجام میشد؛ شبکهای اداری و امنیتی که وظیفه آن کنترل جریان انتشار آثار مکتوب و جلوگیری از گسترش اندیشههای مغایر با سیاستهای فرهنگی و امنیتی حکومت بود.
از این منظر، اسناد این پرونده تنها روایتگر سرگذشت اداری یک کتاب نیستند، بلکه تصویری روشن از سازوکار کنترل فرهنگی و امنیتی حکومت پهلوی در دهه ۱۳۴۰ ارائه میکنند. این اسناد نشان میدهند که آثار فکری مرتبط با جریان نهضت اسلامی و یاران امام خمینی(ره)، نهفقط بهعنوان متونی فرهنگی، بلکه بهمثابه حامل گفتمانی اثرگذار در عرصه عمومی تلقی میشدند.
ازاینرو، حکومت پهلوی با بهکارگیری ابزارهای قانونی، اداری و امنیتی میکوشید از انتشار و گردش چنین آثاری جلوگیری کند. ارزش این پرونده، افزون بر ثبت روند توقیف یک کتاب، در آشکار ساختن نحوه مواجهه ساختار امنیتی حکومت پهلوی با اندیشههای دینی و انقلابی و نمایش سیاست نظاممند سانسور در سالهای پیش از پیروزی انقلاب اسلامی است.
این پرونده در بازه زمانی تیر تا شهریور ۱۳۴۵ تشکیل شده است و با شناسه آرشیوی ۱۵۱۸-۲۶۴ در آرشیو ملی ایران نگهداری میشود.
